Sztuczna inteligencja w publikowaniu naukowym

Narzędzia sztucznej inteligencji (AI), w tym duże modele językowe (LLM), chatboty, generatory obrazów oraz inne technologie wspomagane przez AI, są coraz częściej wykorzystywane w badaniach naukowych i procesie publikacyjnym. Ich stosowanie powinno odbywać się zgodnie z zasadami transparentności, odpowiedzialności, poufności i rzetelności naukowej.

Niniejsze wytyczne rozwijają zasady etyki publikacyjnej stosowane na Uniwersytecie Warszawskim i uwzględniają rekomendacje Committee on Publication Ethics (COPE) , International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE) oraz World Association of Medical Editors (WAME) .

Sztuczna inteligencja w publikowaniu naukowym

Sztuczna inteligencja w publikowaniu naukowym

Poszczególne czasopisma, wydawcy cykli publikacji i jednostki wydające publikacje mogą przyjmować bardziej szczegółowe zasady wykorzystania AI, odpowiednie do specyfiki danej dyscypliny i charakteru publikowanych materiałów.

1. AI nie może być autorem publikacji

Narzędzia AI nie mogą być wskazywane jako autorzy ani współautorzy publikacji naukowych.

Przysługiwanie statusu autora wiąże się z odpowiedzialnością za treść pracy, zatwierdzeniem jej ostatecznej wersji, ujawnieniem konfliktów interesów oraz odpowiedzialnością za dokładność i integralność publikacji. Narzędzia AI nie mogą przejąć tych obowiązków.

Zobacz: COPE – Authorship and AI tools oraz ICMJE – Use of AI by Authors.

2. Obowiązek ujawnienia wykorzystania AI

Autorzy powinni transparentnie informować o wykorzystaniu technologii AI, jeżeli zostały one użyte podczas prowadzenia badań lub przygotowywania publikacji.

W zależności od charakteru pracy ujawnieniu może podlegać w szczególności wykorzystanie AI do:

  • tworzenia lub redagowania tekstu;
  • generowania obrazów lub innych elementów graficznych;
  • analizy lub przetwarzania danych;
  • tworzenia kodu;
  • generowania tabel, zestawień lub innych elementów publikacji;
  • innych istotnych działań mających wpływ na treść, metodę lub wyniki pracy.

Informacja powinna wskazywać wykorzystane narzędzie oraz cel i sposób jego zastosowania w zakresie odpowiednim do charakteru pracy. Redakcja danego czasopisma, wydawca cyklu publikacji lub jednostka wydająca mogą określać szczegółowy sposób ujawnienia tych danych.

Jeżeli AI zostało wykorzystane jako pomoc przy przygotowaniu tekstu, informację o tym należy podać zgodnie z zasadami stosowanymi w danej redakcji lub u danego wydawcy, na przykład w podziękowaniach lub odpowiednim oświadczeniu dotyczącym wykorzystania AI.

Zobacz: ICMJE – Use of AI by Authors oraz WAME – Chatbots, Generative AI, and Scholarly Manuscripts.

3. Odpowiedzialność autorów

Autorzy są w pełni odpowiedzialni za treść publikacji, w tym za materiały przygotowane, zmodyfikowane lub przeanalizowane z wykorzystaniem AI.

Autorzy powinni w szczególności zweryfikować:

  • poprawność merytoryczną;
  • rzetelność danych, analiz i wyników;
  • prawidłowość cytowań i bibliografii;
  • oryginalność materiału;
  • poszanowanie praw autorskich i innych praw osób trzecich;
  • materiał pod kątem treści nieprawdziwych, zmanipulowanych lub wprowadzających w błąd.

Korzystanie z AI nie zwalnia autora z obowiązku samodzielnego sprawdzenia i zatwierdzenia wszystkich elementów publikacji.

4. Cytowania, źródła i prawa autorskie

Korzystanie z AI nie zwalnia autorów z obowiązku prawidłowego wskazywania źródeł i przestrzegania praw własności intelektualnej.

Autorzy powinni samodzielnie weryfikować wszystkie cytowania, odniesienia bibliograficzne i źródła wskazane przez narzędzia AI, które mogą generować nieistniejące, błędne lub niepełne odniesienia bibliograficzne.

Autorzy odpowiadają również za właściwe oznaczenie zapożyczonych treści oraz uzyskanie wymaganych zgód na wykorzystanie chronionych materiałów.

5. AI jako element metodologii, analizy i tworzenia materiałów badawczych

Jeżeli AI stanowi element metodologii badania, analizy danych, generowania lub przekształcania wyników, tworzenia kodu, tabel, obrazów lub innych materiałów badawczych, sposób jego wykorzystania powinien zostać odpowiednio opisany.

Opis powinien być wystarczający do oceny zastosowanej procedury i – tam, gdzie jest to możliwe – umożliwiać jej odtworzenie. W zależności od charakteru badania może zachodzić potrzeba wskazania wykorzystanego narzędzia, wersji, celu użycia oraz innych informacji niezbędnych do zrozumienia sposobu uzyskania wyników.

Zobacz: WAME – Chatbots, Generative AI, and Scholarly Manuscripts.

6. Poufność i nieopublikowane materiały

Nieopublikowane manuskrypty, recenzje, dane oraz inne materiały przekazane w ramach procesu redakcyjnego należy traktować jako poufne.

Redaktorzy i recenzenci nie powinni przekazywać manuskryptów, ich fragmentów ani innych poufnych materiałów do zewnętrznych systemów AI, jeżeli poufność przesyłanych informacji nie może zostać zagwarantowana, chyba że autor wyraźnie wyraził na to zgodę.

Dotyczy to także wykorzystywania AI do streszczania, analizowania, tłumaczenia lub przygotowywania oceny nieopublikowanego materiału.

Zobacz: ICMJE – Use of Artificial Intelligence in Publishing.

7. Wykorzystanie AI przez recenzentów

Odpowiedzialność za recenzję spoczywa na recenzencie. AI nie może zastępować własnej eksperckiej oceny manuskryptu.

Recenzenci powinni stosować się do polityki właściwego czasopisma lub jednostki wydającej dotyczącej wykorzystania AI. Jeżeli użycie narzędzia AI w procesie recenzowania jest dopuszczone, powinno zostać odpowiednio ujawnione.

Niezależnie od użytych narzędzi recenzent jest odpowiedzialny za ostateczną treść, jakość i rzetelność recenzji oraz za zachowanie poufności.

Zobacz: ICMJE – Use of Artificial Intelligence in Publishing oraz WAME – Recommendations on Generative AI.

8. Wykorzystanie AI przez redaktorów i jednostki wydające

AI może wspierać wybrane czynności techniczne i organizacyjne procesu wydawniczego, nie może jednak zastępować odpowiedzialności redakcyjnej.

Ostateczne decyzje dotyczące przyjęcia lub odrzucenia publikacji powinny być podejmowane przez człowieka. Podobnie ocena domniemanej nierzetelności naukowej oraz decyzje dotyczące opublikowania korekt, not ostrzegawczych lub wycofania artykułu nie powinny opierać się wyłącznie na automatycznych wskazaniach narzędzi AI.

Jeżeli AI jest wykorzystywane przez redakcję lub jednostkę wydającą w sposób mający wpływ na ocenę manuskryptu lub publikowaną treść, zasady takiego wykorzystania powinny być transparentne.

Zobacz: COPE – Artificial intelligence (AI) in decision making oraz ICMJE – Editors’ Role in Ensuring Responsible Use of AI.

9. Polityki poszczególnych publikacji

Redakcje czasopism, wydawcy cykli publikacji lub jednostki wydające powinny określić, stosownie do zakresu ich działalności, zasady stosowania AI przez autorów, recenzentów i redaktorów.

Regulacjami tymi należy objąć w szczególności zakres dopuszczalnego wykorzystania AI, sposób ujawniania jego użycia, zasady dotyczące materiałów graficznych i danych, wykorzystanie AI podczas recenzowania oraz zasady ochrony poufności.

10. Nieetyczne wykorzystanie AI

Niewłaściwe wykorzystanie AI może stanowić naruszenie zasad etyki publikacyjnej, jeżeli prowadzi między innymi do wprowadzenia odbiorców w błąd, zatajenia istotnego udziału AI, naruszenia poufności, plagiatu, naruszenia praw autorskich, fabrykowania lub fałszowania danych albo do innych form nierzetelności.

Podejrzenia co do nieetycznego wykorzystania AI powinny być zgłaszane i rozpatrywane zgodnie z właściwymi procedurami dotyczącymi etyki publikacyjnej, z uwzględnieniem odpowiednich wytycznych COPE.

Wytyczne Uniwersytetu Warszawskiego i polskiego środowiska wydawniczego

W kontekście odpowiedzialnego korzystania z AI warto również uwzględniać rekomendacje polskiego środowiska wydawnictw akademickich oraz regulacje i wytyczne Uniwersytetu Warszawskiego.

Przydatne materiały

Kontakt

Ogólne pytania dotyczące etyki publikacyjnej Uniwersytetu Warszawskiego można kierować do:

Biuro Obsługi Badań
E-mail: ja.lewczuk@uw.edu.pl